Esiane sɛ asetra mu gyinapɛn renya nkɔso na adetɔfo rehwehwɛ akwahosan ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho banbɔ nti, adetɔfo pii repaw nsa a wɔde ahyɛ ahwehwɛ nkotoku mu ama wɔn dɛ a ɛkorɔn ne nsa a wɔnom a ahoɔden wom. Sɛnea wotumi san de ahwehwɛ nkotoku di dwuma bio na ɛnyɛ nea ɛmma nneɛma a atwa yɛn ho ahyia no nso agye atom kɛse, na ama ahwehwɛ nkotoku ho gua no anya nkɔso kɛse.
Ahwehwɛ nkotoku yɛ atetesɛm mu nneɛma a wɔde kyekyere nneɛma a wɔde ahwehwɛ na ɛyɛ titiriw na wɔde kura nsa. Wɔkora nsa a wɔde dii dwuma mfiase no dɛ ne ne su so a wɔmfa nnuru nni dwuma. Wɔbɔ bobesa no ho ban yiye fi nneɛma a efi akyi te sɛ oxygen ne ultraviolet mframa ho, na ɛma ne nkwa nna kyɛ.
Wɔ nnansa yi mfe mu no, ahwehwɛ nkotoku a wɔhwehwɛ no ada no adi sɛ ɛrekɔ soro bere nyinaa, a nea ɛde ba titiriw ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nimdeɛ a ɛrenya nkɔanim ne nea adetɔfo pɛ a ɛresakra. Wɔhwehwɛ ahwehwɛ kɛse esiane sɛnea wotumi san de di dwuma bio na etumi kora nsa a ɛyɛ dɛ so nti. Esiane sɛ wiase nyinaa asi nkɔso a ɛtra hɔ daa so dua nti, nsa a wɔtɔn no pii redan akɔ nneɛma a wɔde kyekyere nneɛma a ɛnyɛ nea ɛmma nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so, na ɛma ahwehwɛ nkotoku yɛ nea eye sen biara. Bio nso, nsaanodwuma beer ne bobesa a ɛkorɔn{3}}awie gua ahorow a wɔatrɛw mu no ama ahwehwɛde no akanyan bio. Mfiridwuma a nyansa wom a wɔde yɛ nneɛma a wɔde di dwuma no ama adwumayɛ atu mpɔn na wɔatew ɛka so, na ama ahwehwɛ nkotoku ayɛ nea akansi kɛse wɔ gua so. Daakye, adwini a wɔayɛ ama obiara ne nneɛma foforo a emu nyɛ duru bɛyɛ nnwuma nkɔso mu nneɛma atitiriw, a ɛbɛma adetɔfo nkumaa ahwehwɛde ahorow a ɛfa soronkoyɛ ne ahotɔ ho no ho dwuma. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, ahwehwɛ nkotoku, a mfaso a ɛwɔ so sɛ ɛnyɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia na ɛyɛ adwuma pii no kura gyinabea titiriw wɔ nsa a wɔde kyekyere nneɛma ho gua so.
Esiane sɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nimdeɛ renya nkɔanim nti, adwumakuw a wɔyɛ ahwehwɛ toa no de nsiyɛ rehyɛ nneɛma a ɛyɛ frɔmfrɔm ho nkuran. Ɔkwan biako so no, wɔde nsi rehyɛ nneɛma a wɔyɛ no foforo a wɔde bedi dwuma, te sɛ ahwehwɛ a wɔsɛe no a wɔbɛsan de adi dwuma no ho nkuran na ama wɔatew ɛka a wɔbɔ wɔ nneɛma a wɔyɛ ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a wɔsɛe no so. Ɔkwan foforo so no, wɔahyɛ bɔ sɛ wɔbɛyɛ nneɛma a wɔyɛ a ɛnyɛ nea ɛmma nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ho nhyehyɛe ne nneɛma a wɔde bɛyɛ nkɔso a ɛtra hɔ daa wɔ adwumayɛ mu.
Daakye, ahwehwɛ toa adwuma no bɛkɔ so anya nkɔso ntɛmntɛm. Ɔkwan baako so no, nnwuma no bɛhyɛ mfiridwuma mu nnoɔma foforɔ mu den na ahyɛ nkɔsoɔ a ɛkɔ so wɔ nneɛma a wɔyɛ ne nneɛma mu nhwehwɛmu ne nkɔsoɔ mu; ɔkwan foforo so no, nnwuma no nso bɛhwɛ nsakrae a ɛbɛba wɔ gua so ahwehwɛde mu na wɔde nneɛma pii a ɛne nea adetɔfo pɛ hyia aba. Bere koro no ara mu no, ɛdenam wiase nyinaa sikasɛm a wɔde bɛka abom na anya nkɔso so no, adwuma a wɔyɛ ahwehwɛ toa no behyia hokwan ne nsɛnnennen pii.
Wɔ gua so akansi a emu yɛ den mu no, sɛ́ ebia nnwumakuw ne sikasɛm mu asisifo betumi asi gua so gyinae wɔ bere a ɛsɛ mu na etu mpɔn no ne ade titiriw a ɛbɛma asi yiye. Amanneɛbɔ no te nnwuma no gua so ahwehwɛde ne nea ɛrekɔ so a wonnya nnii ho dwuma no ase yiye, ɛkwati asiane ahorow a ɛwɔ nnwuma mu sikasɛm mu wɔ ɔkwan a etu mpɔn so, ɛhyɛ gua ahorow a wɔde wɔn ani asi so a ɛne no hyia no mu den anaasɛ ɛtrɛw mu yiye, na ɛte nhyehyɛe a wɔayɛ wɔ nnwuma akansi mu no ase denneennen.

